Yönetmen: Ertem Eğilmez
Oyuncular: Kemal Sunal, Halit Akçatepe, Şener Şen, Adile Naşit, Ayşen Gruda, Sevket Altuğ, Sevda Aktolga, Sevil Üstekin, Güler Ökten, Sıtkı Akçatepe, Ayben Erman, Dinçer Çekmez, İhsan Yüce, Ergin Orbey, Necdet Yakın, Dündar Aydınlı, Aslan Gül, Osman Han, Sabahat İzgü, Kenan Karagöz, Akif Kılman, Aziz Kıskanc, Teoman Sayın, Tevfik Şen
Bir Elmas, İki Saf Yürek ve Bitmek Bilmeyen Bir Konak Macerası
Asker ocağında patlayan bombalar, nöbette uyuma cezaları ve Hüsamettin komutanın o meşhur, kulakları çınlatan öfkesi... Ayrılmaz ikili Şaban ve Ramazan, askerlik biter bitmez sivil hayatın tantanasına bodoslama dalıyorlar. Kanto sahnelerinde çalgı çengi peşinde koşarken, kaderin cilvesiyle kendilerini mahallenin azılı kabadayısı Kadırgalı Eşref’i alt etmiş birer "kahraman" olarak buluyorlar. Tabii bu sahte şöhret, onları Nazır Paşa’nın kayıp elmasının peşine düşen gizli polisler yapıveriyor.
Konak kapısından içeri adım attıkları an, adeta bir deliler evinin ortasına düşüyorlar. Bir yanda parıl parıl parlayan o meşhur elmas, diğer yanda Hüsamettin’in dinmeyen intikam ateşi ve konağın her köşesinden fırlayan sır dolu insanlar... Şaban sakarlıklarıyla ortalığı birbirine katarken, Ramazan durumu toparlamaya çalıştıkça batıyor. Hikaye, gizemli bir hırsızlık vakasını çözmeye çalışırken birbirinin ayağına basan insanların kahkaha dolu bir kaçma kovalama oyununa dönüşüyor.
"Şaban? Ramazan? Siz gizli polis misiniz?
+Evet, çok gizliyiz, hatta biz bile kendimizi bilmiyoruz!"
1977 yılında vizyona giren bu ölümsüz eser, Türkiye’nin ekonomik olarak zorlu, siyasi ve sosyal açıdan oldukça hareketli bir dönemine denk gelir. Ertem Eğilmez, dışarıdaki o kasvetli ve gergin atmosferi, sinema salonunun içine adım atan seyirci için unutturmayı amaçlamıştır. Dönemin yoklukları ve kuyrukları arasında boğulan halk, bu konakta kendi neşesini, saflığını ve bir arada durma arzusunu bularak adeta nefes almıştır.
Nazır Paşa Konağında Sınıflar Arası Dans
Film, Osmanlı’nın son dönemi ya da erken Cumhuriyet atmosferini andıran bir dekorda geçse de, aslında çekildiği dönemin toplumsal hiyerarşisini hicveder. Nazır Paşa ve ailesi, geleneksel burjuvaziyi ve seçkin sınıfı temsil ederken; Şaban ve Ramazan alt sınıftan gelen, ekmek parası peşindeki "küçük insanları" simgeler.
Buradaki en zarif sosyolojik mizah, üst sınıfın "yetkinlik" ve "otorite" illüzyonunun, iki saf halk çocuğunun sakarlıklarıyla yerle bir edilmesidir. Koskoca emniyet teşkilatı ve askeri disiplin (Hüsamettin), elması bulamazken; Şaban’ın tamamen tesadüflere ve içgüdülerine dayanan kaotik tarzı sistemi alt üst eder. Şener Şen'in muazzam hayat verdiği Hüsamettin karakterinin kibirli burjuva damat rolü, Şaban’ın her "bomba" patlatışında yara alır. Film, unvanların ve sınıfsal üstünlüklerin, saf bir halk zekası karşısında nasıl komik duruma düşebileceğini gösterir.
Labirent Gibi Bir Mekanda Agatha Christie Komedisi
Şaban Oğlu Şaban, Türk sinemasında nadiren görülen "Whodunit" (Katil/Hırsız Kim?) yani suç-gizem türünü absürt komediyle harmanlar. Mekan kullanımı bu temanın en güçlü ayağıdır. Nazır Paşa’nın konağı, adeta yaşayan bir organizma, labirent gibi bir tiyatro sahnesidir. Kapılar sürekli açılır kapanır, dolapların içinden insanlar çıkar, yatakların altına saklanılır.
Mekandaki bu sıkışmışlık ve sürekli hareketlilik, seyircide klostrofobik bir gerilim yaratmak yerine, temposu hiç düşmeyen bir lunapark hissi uyandırır. Filmin atmosferini benzersiz kılan şey, korku unsurlarının (gece yarısı dolaşan gizemli hırsız, karanlık odalar) saniyeler içinde kahkahaya dönüşebilmesidir. Ertem Eğilmez, gölge oyunları ve kamera açılarıyla bir taraftan gizemli bir polisiye havası soluturken, diğer taraftan Şaban’ın şaşkın yüz ifadesiyle bizi o karanlıktan çekip çıkarır.
Bir Arzu Film Düeti ve Kolektif Deha
Film, Yeşilçam’ın altın kadrosunun adeta birbiriyle paslaşarak devleştiği bir senfoni gibidir. Kemal Sunal ve Halit Akçatepe ikilisinin asıl formülünü bulduğu yapımlardan biridir; Şaban’ın öngörülemez deliliği ile Ramazan’ın mantıklı ama çaresiz duruşu kusursuz bir denge oluşturur. Ancak filmin asıl patlaması, Kemal Sunal ve Şener Şen düetlerinde yaşanır. İkilinin Tosun Paşa filmindeki rekabeti, burada komutan-asker ve enişte-kayınbirader ilişkisiyle zirveye taşınır.
Adile Naşit (Tavuk Teyze), kendine has anaçlığı ve "tavuk gıdaklaması" taklidiyle filme absürt bir neşe katar.
Ayşen Gruda (Safinaz), Şaban’a olan saplantılı aşkıyla dönem kadınının evlilik baskısını karikatürize eder.
Şevket Altuğ (Şevko), sinir bozucu gülüşüyle gizem unsurunu canlı tutar.
Dinçer Çekmez (Kadırgalı Eşref), "O kadar!" repliğiyle hafızalara kazınan psikopat kabadayı tiplemesini sinema tarihine armağan eder.
Melih Kibar’ın o meşhur, hem neşeli hem de gizemli tınılar barındıran jenerik müziği ise filmin ruh ikizidir. Müziğin temposu arttıkça oyuncuların ritmi de artar, bu da yönetmen vizyonunun müziğe ne kadar bağımlı ve başarılı uygulandığının kanıtıdır.
Kolektif Hafızanın Silinmez Elması
"Şaban Oğlu Şaban", replikleriyle gündelik dilimize yön vermiş, üzerinden neredeyse yarım asır geçse de tazeliğinden hiçbir şey kaybetmemiş bir başyapıttır. Singapur’dan elmas gelse, bir odada beş kişi gizli polis olsa ya da bir yerde bir haksızlık görsek aklımıza hemen bu filmin sahneleri gelir. Televizyonda kaçıncı kez yayınlanırsa yayınlansın, reklam aralarında bile kanal değiştirilmeyen, Türk toplumunun kolektif neşe kaynağıdır.
Keşfetmeye Devam Edin (Kısır Döngüyü Kıran Öneri Listesi)
Eğer Şaban Oğlu Şaban’ın o gizemli, bol karakterli, konak içi kaçma kovalama temposunu ve absürt suç komedisi havasını sevdiyseniz, popüler döngünün dışına çıkarak şu gizli kalmış veya farklı Yeşilçam incilerine de göz atmalısınız:
Gözleri Ömre Bedel (1964): Yönetmenliğini Lütfi Ömer Akad’ın yaptığı, içinde suç, şantaj ve gizem barındıran, dönemin İstanbul atmosferini harika yansıtan dramatik bir klasiktir.
Aslan Bacanak (1977): Yine bir Zeki-Metin klasiği gibi dursa da, Zeki Alasya'nın yönettiği, mahalle kültürünü, kabadayılık müessesesini ve sınıf çatışmasını Şaban Oğlu Şaban tadında bir mahalle komedisiyle işleyen filmdir.
Sakar Şakir (1977): Yine Natuk Baytan imzalı, Şaban Oğlu Şaban ile aynı yıl çekilen ve sakarlık temalı komedinin zirve noktalarından biri olan, Gardrop Fuat gibi unutulmaz karakterler barındıran bir başka başyapıt.
Kanlı Nigar (1981): Memduh Ün’ün yönettiği, başrollerini Kemal Sunal ve Fatma Girik’in paylaştığı, yine bir konak/ev odağında geçen, geleneksel Türk tiyatrosu ve ortaoyunu ögeleriyle bezeli, bol karmaşalı bir dönem komedisi.
Yedi Bela Hüsnü (1982): Yönetmen koltuğunda Natuk Baytan'ın oturduğu, absürt kabadayılık ve suç dünyasını tiye alan, Şaban Oğlu Şaban’daki Kadırgalı Eşref sahnelerini sevenler için biçilmiş kaftan olan bir Kemal Sunal klasiği.
