Gülmenin Devrimci Bir Eylem Olduğu O Absürt Dünya
Doğduğu andan itibaren, en büyük acılarda, cenazelerde, yıkımlarda ve hatta dayak yerken bile durdurulamaz bir şekilde gülen bir adam hayal edin: Yusuf Şaplak. Kemal Sunal’ın hayat verdiği Yusuf, İstanbul’un zorlu yaşam şartlarında hayatta kalmaya çalışırken, bu sıra dışı "hastalığı" yüzünden toplum tarafından sürekli dışlanır, yanlış anlaşılır veya sömürülür. Gecekondusu yıkılırken güler, patronu onu kovarken güler, hayatın sillesini her yediğinde yüzünde o kocaman, ikonik tebessüm belirir. Ancak bu bir neşe gösterisi değil, hayatın absürtlüğüne karşı verilmiş istemsiz bir reflekstir. Yusuf’un hayatı, kendisine aşık olan Naciye (Aydan Burhan) ile kesiştiğinde ve ev sahibiyle, bürokrasiyle, büyük şehrin acımasız çarklarıyla mücadeleye girdiğinde, bu gülüş bir nevi toplumsal protestoya dönüşür.
"Ağlanacak halimize gülüyorum beyim, suç mu?
1989 yılı, Türkiye’nin sosyo-ekonomik olarak büyük bir dönüşüm geçirdiği, 80’ler liberalizminin getirdiği geçim sıkıntısının, çarpık kentleşmenin ve enflasyonun halkın belini büktüğü bir dönemdir. Kartal Tibet, bu filmde dönemin Türkiye şartlarını adeta bir laboratuvar titizliğiyle masaya yatırır. Yusuf'un durdurulamaz kahkahaları, aslında geçim derdiyle boğuşan, ev sahibi baskısından bunalan ve sistemi sorgulamaktan korkan 1980’ler sonu Türk insanının bastırılmış çığlığının perdedeki ironik yansımasıdır.
Enflasyonun, Yıkımların ve Çarpık Kentleşmenin Gölgesinde
Gülen Adam, Yeşilçam’ın o saf komedi döneminin kapandığı ve 1980’lerin getirdiği ağır toplumsal gerçekliğin mizahla harmanlandığı çarpıcı bir dönem filmidir. Filmdeki sınıfsal çatışma, geleneksel zengin-fakir ayrımından ziyade, sistem ve ezilen birey arasında vuku bulur.
Ev ve Barınma Krizi: Yusuf’un evinin yıkıldığı sahneler, dönemin gecekondu gerçeğini ve kentsel dönüşümün (ya da rantın) ilk acımasız adımlarını gösterir. Seyyar ev fikri, aslında mülksüzleştirilen halkın çaresizliğine dahiyane ve trajikomik bir başkaldırıdır.
Bürokrasi ve Akıl Tutulması: Yusuf’un durumunu inceleyen doktorların ve yetkililerin tavrı, sistemin insan ruhunu ve çaresizliğini anlamaktan ne kadar uzak olduğunu kanıtlar. Toplum, sadece "standartlara" uymayan bir adamı delilikle suçlayarak kendi deliliğini gizlemeye çalışır.
Seyyar Ev Metaforu ve İroninin Zirvesi
Film, mekân kullanımı açısından muazzam bir sıkışmışlık hissi sunar. İstanbul’un kalabalık, gürültülü ve her köşesinden işportacıların, yıkım ekiplerinin fırladığı sokakları, Yusuf’un iç dünyasındaki karmaşayı besler.
Tekerlekli Gecekondu: Yusuf’un ailesini korumak için inşa ettiği tekerlekli ev, Türk sinema tarihinin en güçlü metaforlarından biridir. Temelsiz, güvencesiz ve her an bir yerlere çekilmeye hazır bu ev, modern kent hayatında tutunacak dalı kalmayan alt sınıfın köksüzlüğünü simgeler.
Atmosferin Kırılması: Kartal Tibet, sinematografide dramatik anlar ile komik anları o kadar keskin bir şekilde iç içe geçirir ki, izleyici ne zaman güleceğini ne zaman hüzünleneceğini şaşırır. Filmdeki yağmurlu sahneler ve yıkıntılar, alt metindeki o çiğ gerçekliği yüzümüze vurur.
Bir Kara Komedi Düeti ve Dönem Aktörleri
Kemal Sunal, bu filmde oyunculuğunun zirve noktalarından birine ulaşır. Alışılagelmiş "Şaban" safsatalığından tamamen sıyrılarak, yüz kaslarıyla dram ve komediyi aynı anda var edebilen trajik bir kahramana hayat verir. Onun bu performansı, Düttürü Dünya filmindeki Kapıcı Düttü Ali rolüyle büyük bir akrabalık taşır.
Kusursuz Kadro Uyumları: Naciye rolünde izlediğimiz Aydan Burhan, Yusuf'un naif dünyasını tamamlayan muhteşem bir partnerdir. Türk tiyatrosu ve sinemasının çınarlarından Bilge Zobu (Doktor) ve Selahattin Fırat gibi ustalar, filmin absürt mizah yükünü başarıyla sırtlar.
Müzikal İroni: Filmde kullanılan müzikler, trajik sahnelerin arkasında çalan neşeli melodilerle seyircide yabancılaşma hissi yaratır. Bu durum, filmin bir komedi değil, aslında sapına kadar bir kara mizah eseri olduğunu tesciller.
Kolektif Hafızadaki Yeri
Gülen Adam, televizyon ekranlarında her yayınlandığında popüler kültürün dehlizlerinden çıkıp sosyal medyada "caps"lere, ekonomik kriz dönemlerinde ironik paylaşımlara konu olmaya devam ediyor. Yusuf Şaplak, Türk insanının zorluklar karşısında geliştirdiği o "gülüp geçme" ama aslında içten içe kan ağlama refleksinin ölümsüz bir anıtıdır.
Keşfetmeye Devam Edin (Kısır Döngüyü Kıran Öneri Listesi)
Eğer Gülen Adam’ın o hüzünlü mizahını, sistem eleştirisini ve 80’ler sonunun toplumsal ruhunu sevdiyseniz, ana akım listelerde kaybolmayan şu gizli hazinelere de mutlaka göz atmalısınız:
Yoksul (1986): Yönetmenliğini yine Kartal Tibet’in üstlendiği, başrolünde Kemal Sunal’ın yer aldığı bu film, bir iş hanındaki yozlaşmayı ve sömürüyü muazzam bir gerçekçilikle anlatır. Gülen Adam ile benzer bir sistem eleştirisi taşır.
Zübük (1980): Aziz Nesin’in ölümsüz eserinden uyarlanan, yönetmen koltuğunda Kartal Tibet'in oturduğu film; toplumun kendi eliyle yarattığı oportünist karakterleri ve siyasi riyakarlığı sert bir dille eleştirir.
Deli Deli Küpeli (1986): Akıl hastanesinden kaçıp bir kasabaya kaymakam olan bir delinin, rüşvetçi ve stokçu sisteme karşı verdiği dürüstlük mücadelesi. Kemal Sunal sinemasının en anarşist ve sistem karşıtı işlerindendir.
Talih Kuşu (1989): Yine 1989 yapımı olan bu filmde Kemal Sunal, piyango bileti kuyruklarında umut arayan halkın çaresizliğini, paranın insan ilişkilerini nasıl bozduğunu tıpkı Gülen Adam gibi trajikomik bir dille ortaya koyar.
Propaganda (1999): Sinan Çetin’in yönettiği, Kemal Sunal’ın ise sinemadaki son filmi olan bu yapıt; bürokrasinin, tellerin ve sınırların insan ilişkilerini, dostlukları nasıl absürt bir şekilde böldüğünü hüzünlü bir mizahla işler.