Yönetmen: Türkan Şoray
Oyuncular: Türkan Şoray, Kadir İnanır, Bilal İnci, Osman Alyanak, Hikmet Taşdemir, Mehmet Büyükgüngör, Yusuf Taşdemir, Necip Tekçe, Yusuf Küçüköner, Reşit Çıldam, Murat Yağız, Muzaffer Civan, Nermin Özses, Güler Kurt, Murat Tok, Niyazi Gökdere, Ayla Ergün, İhsan Bayraktar, Sıdıka Duruer, Ahmet Kostarika, Mustafa Yavuz, Nevin Akkaya, Doğan Bavli, Cemil Can Bıçakçı, Timuçin Çaymaz, Mümtaz Ener, Sadettin Erbil, Ünal Gürel, Sacide Keskin, Abdurrahman Palay, Nimet Tezel, Cüneyt Türel, Rıza Tüzün, Kamran Usluer, Güler Ökten
Bekleyişin ve Direnişin Destanı
Gülcan, köyün zalim ağası Reşit'in tüm şatafatlı tekliflerini elinin tersiyle itip kalbinin sesini dinleyerek İbrahim ile evlenir. Ancak bu "hayır" cevabı, Reşit için bir onur meselesine dönüşür. Planlı bir şekilde çifti borç batağına sürükler. İbrahim, hem borçları ödemek hem de karısına huzurlu bir hayat sunmak için çareyi "Almancı" olmakta bulur.
İbrahim gittikten sonra Gülcan, köyde bir yandan doğa şartlarıyla, bir yandan Reşit’in bitmek bilmeyen tacizleriyle, bir yandan da dedikodularla tek başına savaşır. İbrahim bir kez gelir, umut verir ve tekrar döner. Ancak zaman geçtikçe mektuplar seyrelir, paralar kesilir. Gülcan, kucağındaki çocuğuyla ve biriktirdiği onuruyla kocasının yolunu gözlerken, aslında gurbetin sadece mesafelerle değil, değişen ruhlarla ilgili olduğunu en acı yoldan öğrenecektir.
***
1972 yılı... Türk sineması için sadece bir "film" yılı değil, bir "Sultan"ın kamerasını eline alıp kendi hikâyesini anlatmaya başladığı ihtilal yılıdır. Dönüş, Türkan Şoray’ın yönetmenlik koltuğuna oturduğu ilk filmdir. Sadece bir ağalık ve intikam öyküsü değil; 70’lerin kanayan yarası "Almanya acı vatan" gerçeğinin, geride kalan bir kadının gözünden çekilmiş en sert ve lirik fotoğrafıdır.
***
"Gurbet" Bir Kaçış mı, Esaret mi?
Film, 1960'larda başlayıp 70'lerde zirve yapan Almanya’ya işçi göçünün sosyolojik yıkımını ele alır.
Parçalanan Aileler: İbrahim (Kadir İnanır), sadece ekonomik zorluklardan değil, ağalık sisteminin (Reşit) yarattığı baskıdan kurtulmak için Almanya'ya gider. Ancak gurbet, bir kurtuluş değil, Gülcan için bir "bekleyiş hapishanesi"ne dönüşür.
Feodalitenin Pençesi: Reşit (Bilal İnci), Anadolu'nun o dönemdeki en büyük kabusudur. Toprağa, suya ve insana hükmetmek isteyen bu yapı, modernleşme sancısı çeken köylüyü "borç" ve "şiddet" ile sindirir.
Borç Sarmalı ve Markın Gücü
Ekonomik Silah Olarak Borç: Reşit’in Gülcan ve İbrahim’i bilerek borçlandırması, feodalizmin insanı nasıl mülksüzleştirdiğinin kanıtıdır.
Almanya Hayali: Dönemin insanı için Almanya, tüm borçları silecek sihirli bir değnektir. Ancak film, bu değneğin aslında aileleri nasıl kökünden kopardığını ve "Mark"ın sadakati her zaman satın alamayacağını hüzünle gösterir.
Yönetmen Türkan Şoray
Kameranın Arkasındaki Sultan: Magazin dünyası Türkan Şoray’ın sadece güzelliğini konuşurken, o bu filmle "Ben sadece oyuncu değil, bir hikâye anlatıcısıyım" demiştir. Kadın bakış açısıyla çekilen sahneler, özellikle Gülcan’ın yalnızlığını anlatan kareler, sinemamızda çığır açmıştır.
Kadir İnanır ve Türkan Şoray Uyumu: Bu efsane ikilinin en saf ve en trajik performanslarından biridir. İbrahim’in Almanya’da değişimi ve Gülcan’ın buna rağmen direnişi, izleyiciyi iki büyük starın oyunculuk gücüyle sarsar.
Toplumda Nasıl Karşılık Buldu?
Dönüş, Türk halkının bam teline dokundu. O dönemde hemen her aileden bir ferdin Almanya’da olması, filmi bir "ulusal dram" haline getirdi. Özellikle final sahnesindeki o sarsıcı gerçeklik, sinema salonlarında mendillerin yetmediği bir etki yarattı. Türkan Şoray, bu başarısıyla "kadın yönetmen" olmanın tüm zorluklarını aşmış ve rüştünü ispatlamıştır.