Bir Yalanın İnşası
Köyde çobanlık yapan Yusuf ve Kenan, babalarının bir kan davasına kurban gitmesiyle yapayalnız kalırlar. Ellerindeki tek umut, İstanbul’daki Ali Amca’dır. Dev binaların, bitmek bilmeyen kalabalığın ve yabancı bakışların arasında amcalarını ararken, şehrin onları yutmaya başladığını fark etmezler.
Tam umutları biterken karşılarına çıkan Böcek, onlara sokakların raconunu öğretmeye niyetlidir. Ancak İstanbul, kardeşlerin arasına etten bir duvar örer. Kenan, dürüst kalarak amcasını bulma hayaline tutunurken; Yusuf, karnını doyurmak için Böcek’in dünyasına, suçun karanlığına doğru adım atar. İki kardeşin yolları, sadece bir şehirde değil, iki farklı vicdan dünyasında birbirinden sonsuza dek ayrılacaktır.
"Bir deprem yalanı, bin yıllık bir gerçeği (yoksulluğu) örtmeye yeter mi?"
***
1986 yılı... Türk sinemasının 12 Eylül sonrası dönemde daha derinlikli, edebi ve sistem eleştirisi yapan yapımlara yöneldiği bir yıl. Değirmen, Reşat Nuri Güntekin’in "Sarıpınar 1914" adlı romanından uyarlanan, usta yönetmen Atıf Yılmaz’ın elinden çıkmış devasa bir bürokrasi ve toplumsal yozlaşma taşlamasıdır.
İşte hiç olmayan bir felaketin, devletin ve toplumun aynasında nasıl bir gerçeğe dönüştüğünün anatomisi:
Devlet-Toplum İlişkisi ve Dalkavukluk
Film, Birinci Dünya Savaşı’nın hemen öncesinde Osmanlı’nın son dönemindeki idari ve ahlaki çürümüşlüğü bir kasaba özelinde merkeze alır.
Bürokratik Körlük: Kaymakam Halil Hilmi Bey (Şener Şen), kasabasındaki gerçek yoksulluktan ve dönen dolaplardan bihaber, kendi dünyasında yaşayan bir yöneticidir. Onun bu "saf" ama sorumsuz hali, devletin halktan kopukluğunu temsil eder.
Yozlaşmış Eşraf: Karaborsacıların, rüşvetçilerin ve dalkavukların, iktidarı (Kaymakamı) kendi çıkarları için nasıl manipüle ettikleri, "gece alemi" sahneleriyle muazzam bir mizaha dökülür.
Yalanın Gerçekleşme Süreci
Filmin kalbinde, "gerçek" dediğimiz şeyin aslında ne kadar manipülasyona açık olduğu yatar.
Sanal Felaket: İçkinin ve şehvetin etkisiyle sallanan bir konak, suçluluk psikolojisiyle birleşince "deprem" sanılır. Bu kişisel hezeyan, sorumluluktan kaçmak için toplumsal bir "resmi yalan" haline getirilir.
Yıkımın Gerçek Sebebi: Kaymakam kasabayı gezdiğinde gördüğü yıkık dökük evlerin depremden değil, bakımsızlıktan, yoksulluktan ve terkedilmişlikten olduğunu fark eder. Bu, filmin en can yakıcı noktasıdır: Devletin bir depreme ihtiyacı yoktur; ihmal zaten en büyük depremdir.
Şener Şen ve Atıf Yılmaz Ortaklığı
Şener Şen’in Dehası: Şener Şen, Halil Hilmi Bey karakterinde o meşhur "şaşkın ama vakur" bürokrat tiplemesini zirveye taşır. Karakterin ciddiyeti ile durumun absürtlüğü arasındaki denge, filmin hiciv gücünü artırır.
Turgut Özakman Etkisi: Senaryoda Turgut Özakman’ın (Sarıpınar 1914 oyununun da yazarı) dokunuşu, diyaloglardaki zekayı ve dönemin atmosferini çok güçlü bir şekilde hissettirir.
Enkazın Altındaki Gerçek: Değirmen’in Keskin Aynası
Değirmen, yayınlandığı dönemde Türk bürokrasisine ve toplumsal ikiyüzlülüğe tutulmuş en keskin aynalardan biri oldu. "Sarıpınar 1914" gibi klasik bir metnin sinemadaki bu başarılı temsili, hem edebiyatseverleri hem de sinemaseverleri ortak bir paydada buluşturdu. Film, halkın sefaletini görmezden gelen yöneticileri ve bu durumu fırsata çeviren çıkarcıları tiye alırken, izleyicide "Biz aslında hangi depremin enkazı altındayız?" sorusunu uyandırdı.