Tür: Komedi, Dram
Yönetmen: Nesli Çölgeçen
Oyuncular: Şener Şen, Erdal Özyağcılar, Nilgün Nazlı, Füsun Demirel, Atilla Yiğit, Bahri Selin, Can Kolukısa, Celal Perk, Filiz Küçüktepe, Mehmet Akdil, Ali Osman Okumuş, Ayla Arslancan, Kemal İnci, Salih Kalyon, Müşfik Kenter, Tilbe Saran, Zerrin Sümer
Güneydoğu'nun Tozlu Yollarından İstanbul’un Taş Kaldırımlarına Bir Tutunamama Hikayesi
Haraptar köyünün haşmetli ama aslında dünya yorgunu Ağa’sı, bir yandan doymak bilmeyen babası Abdo Bey’in istekleriyle uğraşırken, diğer yandan kuraklığın ve uyanan köylünün darbesini yer. Köylülerin kendi mallarını çalması ve toprakların baraj projesiyle değerini yitirmesi sonucu Ağa, tası tarağı toplayıp "taşı toprağı altın" denilen İstanbul’a göç eder.
Ancak büyük şehir, ağalık marifetlerini sökmez. Parası suyunu çektikçe çevresindeki "dostları" ve ailesi birer birer eksilir. Koca ağa, bir başına kaldığı bu devasa şehirde ayakta kalabilmek için domates satmayı, çiğ köfte yoğurmayı öğrenir. Yanında ise sadece, babasının "gerdeğe girdiği" ama kalbi ağaya mühürlü olan sessiz Kiraz kalacaktır.
"Domatiis... Tatlı Domatis..."
1980'lerin ortası, Türkiye’nin liberal ekonomiyle tanıştığı, köyden kente göçün geri dönülemez bir sel halini aldığı ve paranın mukaddesatın önüne geçtiği sancılı bir geçiş dönemidir. Nesli Çölgeçen, tam da bu sosyo-ekonomik kırılmanın göbeğinde, çöken bir sistemi ne nefretle ne de körü körüne bir övgüyle anlatır; aksine bizi saf bir insan trajedisiyle baş başa bırakır.
Feodalizmin Çöküşü ve Vahşi Kapitalizm
Sınıfsal Dönüşüm: Film, Türk sinemasında alışılagelmiş "zalim, gaddar ağa" klişesini yıkar. Buradaki ağa, vicdanlı, dürüst ama zamanın gerisinde kalmış bir figürdür. Erdal Özyağcılar’ın hayat verdiği düzenbaz Kekeç Salman karakteri üzerinden, köylünün "ezilen" rolden, fırsatçılık rüzgarını arkasına alan "yeni kentli" rolüne geçişi izlenir.
Kentsel Yabancılaşma: Şehir, köyün saf feodal ilişkilerini yutmaya hazırdır. Köyde selam durulan ağa, İstanbul’da lüks bir apartmanın otoparkında, eski köylüsünün marabası konumuna düşer. Güç dengeleri tamamen paranın ve kurnazlığın lehine el değiştirmiştir.
Haraptar’ın Kuraklığından İstanbul’un Kaosuna
Mekânın Dili: Filmin ilk yarısındaki Şanlıurfa’nın sarı, kurak ve uçsuz bucaksız atmosferi, ağanın içindeki yalnızlığı ve çaresizliği simgeler. İkinci yarıda ise İstanbul’un boğucu, dar ve kalabalık sokakları, karakterin sıkışmışlığını ve klostrofobisini görselleştirir.
Metaforlar: Züğürt Ağa’nın heybetli çizmeleri ve meşhur şalvarı, onun kimliğidir. İstanbul’da seyyar satıcılık yaparken giymek zorunda kaldığı takım elbise ve o meşhur önlük, eski kimliğinin soyulup alınmasının en acı sembolüdür. Çiğ köfte yoğurma sahnesi ise geçmiş ihtişama duyulan beyhude bir özlemdir.
Bir Şener Şen Resitali ve Müzikal Ağıt
Oyunculuk Düetleri: Şener Şen, komedi aktörlüğünden dramın zirvesine uzanan o muazzam köprüyü bu filmle kurmuştur. Tepeden tırnağa asalet kokan ama çaresizlikle bükülen o mağrur duruşu Türk sinema tarihine kazınmıştır. Füsun Demirel (Ağa'nın karısı) ve Nilgün Nazlı (Kiraz) performanslarıyla bu trajediyi kusursuz dengeler.
Gizli Kahramanlar: Yavuz Turgul’un kaleme aldığı muazzam senaryo, Atilla Özdemiroğlu’nun yerel motiflerle bezeli, insanın içine işleyen o hüzünlü fon müzikleriyle birleştiğinde ortaya bir sinema şaheseri çıkar. Müşfik Kenter’in (Abdo Ağa) seslendirmesi ise ağanın iç sesine adeta ilahi bir derinlik katar.
Toplumda Nasıl Karşılık Buldu
Züğürt Ağa, sadece vizyona girdiği dönemde değil, üzerinden geçen on yıllara rağmen her televizyonda yayınlandığında Türk insanının içini sızlatmayı başaran nadir yapıtlardandır. "Domatis! Tatlı domatis!" haykırışı, onurunu kaybetmeden ayakta kalmaya çalışan namuslu insanın ortak çığlığı haline gelmiştir.
Keşfetmeye Devam Edin (Kısır Döngüyü Kıran Öneri Listesi)
Eğer Züğürt Ağa’nın o buruk, mizahla harmanlanmış dramatik tadını ve toplumsal dönüşüm sancılarını sevdiyseniz, popüler kalıpların dışına çıkan şu gizli hazinelere mutlaka göz atmalısınız:
Selamsız Bandosu (1987): Yine Nesli Çölgeçen yönetmenliğinde, Şener Şen’in bu kez taşralı bir belediye başkanını oynadığı, bürokrasiyi ve taşra insanının umutlarını hem güldürüp hem ağlatan harika bir hiciv.
Pehlivan (1984): Zeki Ökten'in yönettiği, Tarık Akan'ın başrolde devleştiği bu başyapıt; Trakya'da makineleşme karşısında çaresiz kalan, toprağını kaybedip umudunu er meydanına ve Libya'ya işçi olarak gitmeye bağlayan bir köylünün dramını tıpkı Züğürt Ağa gerçekçiliğiyle işler.
Düttürü Dünya (1988): Zeki Ökten imzalı filmde Kemal Sunal, geçim derdindeki bir klarnetçiyi oynar. Züğürt Ağa gibi, 80'lerin sonundaki o acımasız kentleşmenin ve ekonomik buhranın altında ezilen küçük insanın hüzünlü öyküsüdür.
Ağa Kızı (1986): Yönetmenliğini Halit Refiğ'in üstlendiği, başrollerinde Tarık Akan ve Müjde Ar'ın yer aldığı, yine feodal bağların kopuşunu ve modernite ile geleneksel yapı arasındaki sıkışmışlığı kadın eksenli inceleyen kıyıda kalmış bir dönem eseri.
Gurbetçi Şaban (1985): Kartal Tibet'in yönettiği filmde Kemal Sunal, köydeki düzene boyun eğmeyip Almanya'ya göç eden Şaban'ı oynar. Züğürt Ağa'nın İstanbul'da yaşadığı kapitalist yabancılaşmanın bir benzerini, dış göç üzerinden ve keskin bir toplumsal eleştiriyle sunar.